WIELKA BRYTANIA. HISTORIA. Ślady życia ludzi na W. Brytyjskich sięgają paleolitu; do VI tysiącl. p.n.e. ziemie dzisiejszej Wielkiej Brytanii łączył z kontynentem eur. stały ląd, co ułatwiało migrację grup koczowników z południa. Przybywająca od ok. 4000 p.n.e. (zapewne z Płw. Iberyjskiego) nieindoeur. ludność neolityczna rozwinęła na wyspach pasterstwo i zapoczątkowała uprawę roli (upowszechniła się po 1200 p.n.e.); kolejni przybysze, napływający od ok. 2000 p.n.e., wprowadzili znajomość brązu oraz górnictwo miedzi oraz cyny (eksportowanej później m.in. do strefy M. Śródziemnego); ludy obu tych kultur były twórcami budowli kam., ® megalitów, licznych na całym terenie W. Brytyjskich (® Stonehenge ). Zapewne od VIII w. p.n.e. docierały tu z pd. i pd.-wsch. wpływy celt., które w VII w. p.n.e. przyniosły znajomość żelaza; proces napływu ® Celtów (którego przebieg i datowanie nie są w pełni wyjaśnione) mógł odbyć się w kilku falach lub mieć charakter stałej, powolnej migracji; dotychczasowa ludność była wypierana ku obecnej Irlandii i Szkocji lub mieszała się z przybyszami, przyjmując ich kulturę; do II w. p.n.e. cały obszar wysp (być może z wyjątkiem ziem pn., zamieszkanych przez ® Piktów ) został opanowany przez język, kulturę materialną i religię Celtów; 150–50 p.n.e. nastąpiła ostatnia migracja celt. (plemion Belgów). Podbój pobliskiej Galii przez Juliusza Cezara oraz jego wyprawy 55 i 54 r. p.n.e. na wyspę (którą świat rzym. określał jako Brytanię, a jej celt. mieszkańców jako Brytów) zapoczątkowały okres wpływów rzym. w jej pd. części; powstawały państewka plemienne i ponadplemienne, jak ok. 5–41 r. n.e. państwo Cunobelina z ośr. w obecnym Colchester. W 43 r. n.e. ces. Klaudiusz rozpoczął podbój Brytanii, który Rzymianie kontynuowali do lat 80., łamiąc opór kolejnych plemion, dokonując rzezi ® druidów na wyspie Mona (ob. Anglesey) i tłumiąc powstanie 60 r. n.e. pod wodzą Boudikki, królowej plemienia Icenów; po próbach zdobycia pn. części wyspy (tzw. Kaledonii), pn. granica rzymskiej Brytanii ustabilizowała się na linii Wału Hadriana, który po 122 n.e. wzniesiono od zat. Solway Firth do ujścia rz. Tyne (® Szkocja — Historia). Brytania pozostała częścią imperium rzym. do pocz. V w.; stacjonowały w niej 3 legiony, kraj pokryła sieć dróg oraz fortów i obozów wojsk., powstawały miasta; najważniejszym ośr. handl. i (od końca I w.) polit. był Londyn. Romanizacja kraju dokonywała się powoli, obejmując zwł. społeczności miast; przez całą epokę rzym. ludność chłopska pozostała celtyckojęzyczna, w wielu dziedzinach życia następowało łączenie się elementów celt. i rzymskich. Mimo zniszczenia warstwy druidów, kulty celt. były nadal wyznawane; oficjalnie wprowadzano kulty rzym. bogów i cesarzy; kupcy i żołnierze przeszczepiali wierzenia wsch.; chrześcijaństwo docierało być może już od II w., a rozprzestrzeniło się w IV–V w. Podstawę gospodarki Brytanii stanowiło rolnictwo; ośrodki posiadłości ziemskich — rezydencje na wzór rzym. — były też centrami romanizacji, a z czasem również chrystianizacji prowincji; w handlu z imperium wyspa eksportowała gł. zboże i metale: ołów, cynę, srebro. W 2 poł. IV w. nasiliło się zagrożenie Brytanii ze strony Irów (przez Rzymian zw. Szkotami) i Piktów, którzy dokonywali napadów z pn. i zach.; równocześnie Brytania była coraz bardziej osłabiana militarnie: 383–410 stopniowo opuściły ją rzym. legiony, wycofywane do obrony Galii lub wyprawiające się na kontynent pod wodzą pretendentów do cesarskiego tronu; ok. 410 ustała kontrola rzym. władzy centr. nad Brytanią.

Losy kraju w V–VI w. są słabo znane; po 410 rządy przejęli zapewne lokalni przywódcy. Około poł. V w. przeciw Brytom wystąpili napływający z kontynentu Germanie, gł. z plemion ® Anglów, ® Jutów i ® Sasów (już w czasach rzym. osadzanych w Brytanii jako sprzymierzeńcy); Germanie, wg tradycji wezwani na pomoc przeciw Piktom i Szkotom, rozpoczęli wkrótce podbój kraju i chociaż na przeł. V i VI w. zostali powstrzymani w wyniku zwycięstw Brytów (z którymi kroniki średniow. związały postać Artura, bryt. króla lub wodza), to w 2 poł. VI w. zdobyli większość dawnej rzym. Brytanii. Brytowie zostali zepchnięci na jej zach. obrzeża: do Kornwalii, Walii i Strathclyde, gdzie organizowali się w drobne państwa; część zasiedliła pn.-zach. Galię; część, podbita i obrócona przez Germanów w ludność zależną, uległa asymilacji. Na zajmowanych ziemiach zdobywcy zakładali niewielkie królestwa (® heptarchia), walczące między sobą o terytoria i hegemonię; na przeł. VI i VII w. prymat wśród nich sprawował ® Kent , a w VII–IX w. kolejno: ® Nortumbria, ® Mercja i ® Wessex; w wyniku zacierania się różnic międzyplemiennych na obszarze heptarchii wykształcała się społeczność anglosaska. Germanie, zdobywcy Brytanii, byli poganami; ich chrystianizację prowadzili od końca VI w. misjonarze Kościoła rzym. (597 misja św. Augustyna, założenie arcybiskupstwa w Canterbury), a w VII w. także mnisi iroszkoc., którzy kultywowali obrządek różniący się od rzym., a organizację Kościoła opierali na sieci zakładanych klasztorów; 664 synod w Whitby przesądził o wyłączności obrządku rzym. na obszarze heptarchii. W wyniku zetknięcia się wpływów rzym. i iroszkoc. ziemie anglosaskie stały się w VII–VIII w. ważnym ogniskiem kultury, promieniującym też na kontynent (Beda Czcigodny, Alkuin). Od 793 W. Brytyjskie były celem rabunkowych najazdów skand. ® Normanów, które spowodowały gosp. ruinę znacznych obszarów ziem i upadek kultury; w 2 poł. IX w. Skandynawowie podbili Anglię Wsch., Essex, część Nortumbrii oraz Mercji i rozpoczęli osadnictwo na tych terenach (® Danelaw ); w końcu IX w. ich ekspansję powstrzymał król Wessexu, Alfred Wielki, a jego następcy wyparli lub podporządkowali sobie skand. najeźdźców i do 929 (król Athelstan) zjednoczyli ziemie anglosaskie, tworząc państwo ang.; trwająca od 980 nowa fala najazdów Skandynawów (gł. Duńczyków), początkowo zadowalających się grabieżą i okupem (® danegeld), doprowadziła 1016 do opanowania całej Anglii przez Kanuta Wielkiego, który złączył pod swą władzą Anglię, Danię i Norwegię. Od końca IX w. dokonywało się odrodzenie kult. i rel. kraju (twórczość Alfreda Wielkiego, rozwój monastycyzmu, później reforma kluniacka). Po śmierci Kanuta Wielkiego (1035) jego imperium rozpadło się i 1042 do władzy wróciła dyn. anglosaska z Wessexu w osobie Edwarda Wyznawcy, po którym tron przejął 1066 najpotężniejszy z możnych anglosaskich, Harold II; odparł on wprawdzie atak norw. (® Stamford Bridge), lecz w tymże roku uległ (bitwa pod ® Hastings ) najazdowi Normanów z północnofranc. ® Normandii ; jej władca koronował się na króla Anglii (Wilhelm I Zdobywca).

Podbój normandzki rozpoczął nową epokę w dziejach Anglii; wiele dziedzin życia zdominowały wpływy franc.; przyspieszeniu uległo formowanie się ustroju feud.; powstawało społeczeństwo stanowe (rycerstwo i jego najwyższa warstwa — baronowie, duchowieństwo, mieszczaństwo, chłopi), nigdy jednak nie doszło do zamknięcia granic międzystanowych. Ziemie skonfiskowane anglosaskim możnym Wilhelm I Zdobywca nadawał w lenno rycerzom normandzkim (stającym się tym samym wielkimi feudałami — baronami), dbając o rozproszenie ich posiadłości po kraju oraz zatrzymując znaczną część ziem jako własność Korony; wprowadził też odmienną niż na kontynencie zasadę zależności lennych, zobowiązując wasali wszystkich stopni w hierarchii lennej do posłuszeństwa królowi; warstwą władającą Anglią stali się francuskojęzyczni Normanowie: baronowie, wyżsi duchowni i urzędnicy. Po wygaśnięciu 1135 dyn. normandzkiej i po okresie walk o władzę, 1154 tron objął Henryk II z franc. rodu ® Plantagenetów ; połączył on panowanie w Anglii z posiadaniem, jako lennik króla franc., ziem zach. Francji (od Normandii po Akwitanię), co wciągnęło Anglię w długotrwałe wojny przeciw królom Francji; mimo że na pocz. XIII w. Jan bez Ziemi utracił większość ziem na kontynencie, walki ang.-franc. były wznawiane w XIII w. wielokrotnie. W epoce tej (2 poł. XI w.–koniec XIII w.) Anglia nasiliła też ekspansję na obszarze W. Brytyjskich: stopniowo podbiła całą Walię, a 1169 rozpoczęła podbój Irlandii; kilkakrotnie władcy ang. narzucali zwierzchnictwo królom Szkocji; natomiast podbój tego kraju w końcu XIII w. okazał się krótkotrwały i po klęsce Anglików pod ® Bannockburn (1314) Szkocja utrwaliła swą niezależność. W 1337 Edward III, który zgłosił pretensje do dziedziczenia tronu po franc. Kapetyngach, wznowił walki z Francją, rozpoczynając ® wojnę ; stuletnią (1337–1453); mimo zwycięstw (1346 Crécy, 1356 Poitiers), nie zdołał opanować Francji, a toczony następnie ze zmiennym powodzeniem konflikt stanowił duże obciążenie dla finansów Anglii; na pocz. XV w. wielkie sukcesy odniósł w nim jeszcze Henryk V (1415 zwycięstwo pod Azincourt, 1420 układ w Troyes), ale od 1429 Anglicy byli wypierani z Francji i po 1453 utrzymali jedynie Calais (do 1558).

Pod wpływem intensywnych kontaktów z Francją, w XII w. zaznaczyło się znaczne ożywienie ang. życia umysłowego, nastąpił zwł. bujny rozwój szkolnictwa kośc.; w końcu XII w. i na pocz. XIII w. powstały uniw.: w Oksfordzie (w średniowieczu wśród uczonych: R. Grosseteste, R. Bacon, W. Ockham, J. Wiklef) i w Cambridge; inspiracje napływające z Francji kształtowały też ang. architekturę, jak i piśmiennictwo tworzone gł. po francusku i łacinie. Antagonizmy nar. wywołane wojną stuletnią ułatwiły kształtowanie się ang. odrębności kult.; od XIV w. język ang. stawał się językiem literatury i urzędów. Władza monarchów z dyn. normandzkiej oraz pierwszych Plantagenetów była silna, a uprawnienia Korony szerokie; zgromadzenie gł. wasali król. miało nikłe, doradcze kompetencje; w sądownictwie król. przyjmowało się prawo powszechne (common law), odmienne od rzym. i kośc. (® anglosaskie prawo). Dążenia Korony do utrzymania silnej scentralizowanej władzy i przeciwne im działania możnych duchownych i świeckich, domagających się swobód i przywilejów — a wykorzystujących do ich zdobywania wojenne i finansowe trudności monarchów — doprowadzały w XII–XIII w. do wewn. konfliktów w państwie: 1164–70 sporu Henryka II z arcybpem T. Becketem w kwestii ® clarendońskich konstytucji, 1215 wymuszenia na Janie bez Ziemi wydania ® Wielkiej Karty Swobód, a 1258 na Henryku III ® oksfordzkich prowizji i 1263–64 wojny między królem a opozycją z Simonem de Montfort na czele. Mimo częstego wycofywania się królów z poczynionych ustępstw, następowało powolne ograniczanie władzy król., utrwalanie przywilejów baronów, Kościoła, rycerstwa i miast oraz umacnianie w ang. systemie ustrojowym roli zgromadzenia przedstawicielskiego wyższych warstw społeczeństwa; powstało ono w XIII w. z rady król., gromadzącej baronów i wyższych duchownych, do której monarcha okazjonalnie powoływał też delegatów rycerstwa wybieranych w hrabstwach; w poł. XIII w. przyjęła się dla tak poszerzonej rady nazwa parlamentu; 1265 Montfort po raz pierwszy wezwał do niego także delegatów miast, a precedens ten potwierdził 1295 Edward I, zwołując tzw. wzorowy parlament. Pierwotnie parlament obradował jako jedna izba, po 1360 podzielił się na ® Izbę Lordów (dostojnicy kośc. i gł. wasale król.) i ® Izbę; Gmin (delegaci hrabstw i miast); 1297 król zobowiązał się do nienakładania podatków bez zgody parlamentu, a 1407 potwierdził konieczność uzyskiwania w sprawie podatków zgody Izby Gmin.

Wieki XII i XIII były epoką znacznego rozwoju gospodarki; w jej strukturze przeważała wielka włość feud. (tzw. manor); oprócz rolnictwa coraz większą rolę odgrywała produkcja i eksport wełny; wiele miast uzyskało samorząd; handel zagr. był prowadzony gł. przez kupców obcych: wł., flam., do końca XIII w. także żyd. (1290 Żydów wygnano z Anglii), a od XIII w. również hanzeatyckich. W XIV w. właściciele ziemscy poczęli na wielką skalę zamieniać w swych dobrach pańszczyznę na czynsz; do końca XV w. zanikło poddaństwo chłopów, którzy uzyskali osobistą wolność. Wyludnienie kraju, powodowane przez powtarzające się w XIV–XV w. epidemie (® czarna śmierć) i klęski głodu, pogłębiało rozkład gospodarki manorialnej, wywołało wzrost popytu na najemną siłę roboczą i wzrost jej kosztów. Od XIV w. rosło znaczenie sukiennictwa; wytwarzane z miejscowej wełny sukno zastąpiło ją stopniowo (XIV–XVI w.) jako gł. ang. towar eksportowy; w celu prowadzenia wywozu obu towarów powstały pierwsze ang. kompanie handl.: Merchants of the Staple (wełna) i ® Merchants Adventurers (sukno); wysoki popyt na wełnę prowadził do nasilania się na wsi procesów komasacji i ® ogradzania ziemi przeznaczanej pod wypas owiec; ich hodowla, jako bardziej dochodowa i wymagająca mniejszej siły roboczej, ograniczała obszary uprawne; w posiadłościach ziemskich upowszechniła się praca najemna, a w sukiennictwie pojawił się i rozpowszechnił system nakładczy.

W okresie od poł. XIV w. do końca XV w. państwo ang. objął długotrwały kryzys wewn.; jego gł. przejawami były liczne konflikty wewnątrz panującej dynastii i między grupami baronów oraz napięcia powodowane przemianami społ., wysokimi kosztami wojny z Francją oraz kryt. oceną Kościoła za uwikłanie w politykę i sprawy materialne; 1381 wybuchło powstanie chłopskie W. Tylera, a 1450 — J. Cade'a; zapoczątkowany ok. 1380 ruch ® lollardów przetrwał mimo represji do czasów reformacji. W 1399, po obaleniu Ryszarda II z gł. linii Plantagenetów, tron przejęła jej młodsza gałąź, ® Lancasterowie ; wystąpienie przeciw nim 1455 linii ® Yorków spowodowało wybuch serii walk o tron (tzw. ® wojna Dwóch Róż), zakończonych 1485 bitwą pod Bosworth i zdobyciem władzy przez Henryka VII Tudora.

Panowanie 1485–1603 dyn. ® Tudorów stało się pod wieloma względami przełomowe dla Anglii; rządy Henryka VII przyniosły stabilizację wewn., przywrócenie sprawności sądownictwa oraz znaczne wzmocnienie władzy król.; zagłada wielu możnych rodów w wojnie Dwóch Róż w zasadzie uwolniła Koronę od możnowładczej opozycji; w sprawowaniu władzy Henryk VII, a od 1509 Henryk VIII opierali się na doradcach i dygnitarzach awansowanych z różnych warstw społ., których powoływali do osobistej król. Tajnej Rady (Privy Council) i do nowo tworzonych organów adm. i sądowych, działających z mocy król. prerogatywy (jak ® Izba Gwiaździsta). Umacniając monarszy absolutyzm, Henryk VIII wykorzystał napływające do Anglii od ok. 1520 idee reformacji do podporządkowania sobie ang. Kościoła i uniezależnienia go od papieża; na mocy Aktu supremacji 1534 król został ogłoszony głową Kościoła w Anglii (® anglikański Kościół); opór niektórych dostojników złamano siłą (kanclerz Th. More, bp J. Fisher — ścięci 1535); 1536–40 sekularyzowano klasztory, których dobra przejął skarb król.; zasadnicze reformy w duchu kalwińskim nastąpiły za panowania Edwarda VI 1547–53, gdy faktyczną władzę sprawowali sprzyjający reformacji możni (utrzymano jednak podporządkowanie Kościoła Koronie i strukturę episkopalną). Po epizodzie panowania 1553–58 Marii I, która podjęła próbę rekatolicyzacji kraju i prowadziła politykę zagr. przyjazną wobec katol. Hiszpanii, jej następczyni — Elżbieta I (1558–1603) — przywróciła anglikanizm, a w rywalizacji z Hiszpanią osiągnęła wyraźne podniesienie pozycji polit. państwa. Zdławienie przez nią opozycji katol., wspieranej przez Hiszpanię, nie przyniosło rel. unifikacji Anglii: w opozycji do episkopalnego Kościoła anglik. znaleźli się ® purytanie . Polityka Henryka VIII i Elżbiety I znajdywała oparcie w społeczeństwie; zerwanie zależności kośc. od papiestwa postrzegano jako walkę o pełną suwerenność nar.; Elżbieta I dbała też o konstruktywną współpracę z parlamentem, a zwł. z Izbą Gmin, która stawała się coraz sprawniej działającym i kompetentnym organem władzy — utrwaliła się zasada, że władza ustawodawcza należy wspólnie do monarchy i parlamentu; merkantylistyczne działania Korony (popieranie rozwoju sukiennictwa, eksportu jego wyrobów i rozbudowy floty, ochrona rodzimego kupiectwa) sprzyjały ekspansji gosp. kraju. Handel zagr. uniezależniono od pośrednictwa Hanzy, a uprzywilejowaną pozycję otrzymały rodzime kompanie rywalizujące z kupcami obcymi w obszarze mórz: Północnego, Bałtyckiego i Śródziemnego (Merchants Adventurers, ® Kompania Wschodnia, Kompania Lewantyńska) lub szukające nowych rynków (® Kompania Moskiewska, ® Kompania Wschodnioindyjska); w przedsięwzięcia handl. inwestowała też Korona; 1566–70 zorganizowano, pod kierunkiem T. Greshama, giełdę w Londynie; ang. żeglarze (R. Chancellor, J. Hawkins, M. Frobisher, F. Drake, W. Raleigh) łączyli działalność kupiecką z wyprawami odkrywczymi, korsarstwem i handlem niewolnikami; próbowali zakładać osady kolonialne w Ameryce Północnej. Morska aktywność Anglii, zagrażająca interesom gosp. i kolonialnym Hiszpanii, spory z nią na tle rel. oraz poparcie dla antyhiszp. powstania w Niderlandach doprowadziły do wybuchu otwartego konfliktu ang.-hiszp.; 1588 klęska wyprawy hiszp. Niezwyciężonej ® Armady na Anglię stanowiła zapowiedź początku mor. potęgi Anglii. Tudorowie nasilili też działania zmierzające do ścisłego podporządkowania Irlandii (formalnie od 1171 podległej królom Anglii, faktycznie w znacznej mierze niezależnej) i do 1603 stłumili opór irl. klanów; 1541 Henryk VIII przyjął tytuł króla Irlandii, noszony odtąd przez władców Anglii i Wielkiej Brytanii (do 1921); natomiast nie powiodły się usiłowania narzucenia katol. Irlandczykom anglikanizmu. Panowanie Elżbiety I było okresem ożywienia myśli nauk. oraz rozkwitu kultury nar., zwł. literatury i teatru; najwybitniejszymi postaciami tzw. renesansu elżbietańskiego stali się F. Bacon i W. Szekspir.

W XVI-wiecznej Anglii wystąpiły zjawiska świadczące o zapoczątkowaniu rozwoju stosunków kapitalist.; w sukiennictwie, będącym najważniejszą gałęzią ang. gospodarki, powszechnie stosowaną formą produkcji stały się manufaktury (powstające, początkowo nielicznie, od XV w.), zastępujące drobną wytwórczość; rozwojowi kapitalizmu sprzyjała ekspansja ang. handlu, rozwój stosunków finansowych, trwający proces ogradzania, ożywiony obrót ziemią (wywołany m.in. sprzedażą po 1536 przez Koronę mienia pokośc.), a także głoszone przez purytanów zasady uczciwej, wytężonej pracy i oszczędnego życia. W dynamicznie rozwijający się przemysł (sukienniczy, górn., hutn.), w hodowlę owiec i handel inwestowali ziemianie (® gentry ), zamożni mieszczanie, bogaci chłopi (® yeoman ); charakterystyczne było łączenie posiadania ziemi z podejmowaniem przedsięwzięć przem., handl. czy finansowych.

Po wygaśnięciu dyn. Tudorów 1603 tron Anglii objął Jakub I ze szkoc. dyn. ® Stuartów , wiążąc Anglię i Szkocję unią personalną; połączone państwa zaczęto nieformalnie określać mianem Wielkiej Brytanii. W polityce zagr. nowy monarcha i od 1625 jego syn Karol I szukali zbliżenia, na zmianę z Hiszpanią i Francją. Regres potęgi Hiszpanii umożliwił Anglii nasilenie penetracji kolonialnej; rozpoczęto osadnictwo na wsch. wybrzeżu Ameryki Pn., gdzie 1607–1733 w wyniku kolonizacji oraz walk z Holendrami i Indianami utworzono 13 kolonii; zakładano też plantacje na wyspach Indii Zachodnich. Obaj Stuartowie głosili przekonanie o nadrzędnym i nieograniczonym charakterze król. uprawnień, wynikających z boskiego pochodzenia władzy monarszej; usiłowali zwł. uzyskać swobodę kształtowania finansów i prawodawstwa oraz kierować sprawami rel.; napotkali sprzeciw parlamentu, który odrzucał możliwość arbitralnego nakładania podatków przez monarchę, a w zamian za ich uchwalanie domagał się poszanowania swych kompetencji i praw społeczeństwa (® Petycja o prawo 1628); nie mogąc przełamać oporu parlamentu, 1614–21 i 1629–40 Stuartowie rządzili bez zwoływania go, usiłując zapewnić sobie niezależne źródła dochodów (opłaty nakładane w wyniku rozszerzonej interpretacji praw król., sprzedaż monopoli handl. i przem.). W sprawach kośc. popierali episkopalizm, a ich polityka zagr. i reformy w Kościele anglik. wywoływały podejrzenia o sprzyjanie katolicyzmowi. Tak w kwestiach praw parlamentu oraz polityki fiskalnej, jak i spraw rel. grupy skłócone z Koroną wywodziły się zwł. z mieszczaństwa (gł. z Londynu i portów) i prowincjonalnej gentry (tzw. kraj, przeciwstawiany dworowi król.); warstwy te miały przeważający wpływ na skład Izby Gmin; znaczną ich część stanowili purytanie, którzy opowiadali się za niezależnością gmin rel. oraz głosili prawo społeczności lokalnych i reprezentacji społeczeństwa do decydowania o sprawach publicznych. Napięcia te nabrały złożonego charakteru: polit. (o zakres praw parlamentu i króla), społ. (między „krajem” a „dworem”) i rel. (między purytanami a episkopalianami).

Załamanie się finansów król. w wyniku wojen 1639 i 1640 ze Szkotami, którym monarcha usiłował narzucić anglikanizm, zmusiło 1640 Karola I do dwukrotnego zwoływania parlamentu, od którego bezskutecznie żądał podatków (® Parlament Krótki, ® Parlament Długi). Rozpoczęło to wydarzenia określane przez część historiografii jako ® rewolucja angielska 1640–60; ośr. konfliktu króla z opozycją stała się Izba Gmin; nie chcąc ulegać jej rosnącym żądaniom (® Wielka remonstracja, 1641), ani nie potrafiąc złamać jej oporu, 1642 Karol I wystąpił zbrojnie przeciw stronnikom parlamentu i w wojnie domowej 1642–48 poniósł klęskę. Wewnątrz obozu parlamentarnego wykształciły się ugrupowania polit., wywodzące się z podziałów rel. wśród purytanów: prezbiterian, którzy opowiadali się za ugodą z królem, i przeciwnych temu ® independentów (mających także silną pozycję w armii); wśród żołnierzy znaczne wpływy mieli też radykalni ® lewellerzy; coraz większą rolę w armii i parlamencie odgrywał gł. twórca zwycięstw wojennych, O. Cromwell. W 1648 armia usunęła z parlamentu prezbiterian; 1649 specjalny trybunał skazał Karola I na śmierć; proklamowano republikę (Commonwealth). W atmosferze rewolucji powstawały radykalne ruchy społ. i rel. (np. ® diggerzy, ® kwakrzy); nastąpiło ożywienie publicystyki polit. (T. Hobbes, J. Harrington, J. Lilburne, G. Winstanley). Po stłumieniu 1649–51 przez armię powstania katolików irl. oraz pokonaniu 1650 i 1651 Szkotów, Irlandię i Szkocję złączono z Anglią w jedno państwo; 1653–58 władzę — jako lord protektor — sprawował w nim O. Cromwell. Rządy republiki i protektoratu prowadziły energiczną politykę zagr. w interesie ang. handlu i ekspansji kolonialnej; uchwalony 1651 Akt nawigacyjny i zwycięstwo w wywołanej przez niego wojnie 1652–54 z Niderlandami zapoczątkowały zmianę stosunku sił między tymi państwami na korzyść Anglii; w wojnie mor. z Hiszpanią 1655 zdobyto Jamajkę. Niechęć do rządów armii i chaos w państwie po śmierci O. Cromwella (1658) ułatwiły 1660 powrót na tron Stuartów w osobie Karola II. Restauracja monarchii nie oznaczała pełnego przywrócenia stosunków polit., społ. i gosp. sprzed 1640; nie restytuowano powinności feud., potwierdzono uprawnienia parlamentu w sprawach podatkowych; nie odtworzono organów adm. i sądowych działających z mocy król. prerogatywy. W interesie właścicieli ziemskich i farmerów rolnictwo objęto protekcyjną ochroną celną (® zbożowe ustawy); stopniowo likwidowano monopole handl. i przem.; rosło znaczenie handlu kolonialnego; na morzach i w koloniach rywalizowano z Niderlandami; 1664 zajęto Nowy Amsterdam (odtąd Nowy Jork); 1665–67 i 1672–74 doszło do kolejnych wojen ang.-niderl.; 1661 uzyskano Bombaj od Portugalii.

Dobre stosunki Stuartów z parlamentem trwały krótko; wkrótce między anglik. większością parlamentu a Karolem II oraz (od 1685) Jakubem II, posądzanymi o chęć restytucji katolicyzmu i monarchii absolutnej, doszło do napięć; 1673 parlament uchwalił ® Test Act, dający anglikanom wyłączność dostępu do stanowisk państw., a 1679 ® Habeas Corpus Act, gwarantujący poddanym nietykalność osobistą; także 1679 opozycja zażądała wykluczenia katol. następcy tronu (tj. Jakuba II) od sukcesji, wywołując tym tzw. kryzys ekskluzyjny, w którego trakcie skonsolidowały się ugrupowania polit.: ® torysów (uznających prawa Stuartów) i opozycyjnych ® wigów; początkowo Karol II złamał opozycję, ale 1688 bezkrwawy przewrót obalił Jakuba II, a na tron powołano jego córkę Marię II wraz z mężem, Wilhelmem III Orańskim, protest. stadhouderem Niderlandów (® rewolucja angielska 1688–89); przewrót oraz przyjęte 1689–1701 w jego następstwie ustawy, zwł. ® Bill of Rights i ® Act of Settlement , przesądziły o ustanowieniu w Anglii ustroju monarchii konstytucyjnej, ograniczeniu uprawnień króla na rzecz parlamentu i zagwarantowaniu protest. sukcesji tronu; doktrynalnym uzasadnieniem rewolucji i nowego ustroju stały się formułowane przez J. Locke'a idee umowy (rozwiązywalnej) jako źródła władzy w państwie oraz rozdziału władz w ramach umiarkowanej monarchii. Pełne prawa polit. zastrzeżono dla anglikanów; protestanci nie należący do Kościoła anglik. (zw. ogólnie dysydentami lub nonkonformistami) uzyskali zapewnienie swobody kultu. W 1689 przewrót uznali Szkoci, a 1689–91 armia ang. stłumiła opór Irlandczyków opowiadających się za Jakubem II. W 2 poł. XVII w. i na pocz. XVIII w. nastąpił w Anglii rozwój zainteresowań i badań nauk., który pod wieloma względami wyprzedził eur. oświecenie, zarówno w dziedzinie nauk ścisłych (I. Newton), jak filozofii i myśli polit. (Locke); 1660 w Londynie zał. ® Towarzystwo Królewskie.

W 1707, za panowania Anny Stuart, przekształcono unię personalną Anglii i Szkocji w realną, tworząc Królestwo Wielkiej Brytanii; 1714 tron bryt. objął Jerzy I z ® hanowerskiej dynastii; zwolennicy odsuniętych od tronu Stuartów (® jakobici) wzniecili 1715, 1719 i 1745–46 nieudane powstania, poparte gł. przez Szkotów. W początkowym okresie panowania dyn. hanowerskiej doszło do doniosłej innowacji ustrojowej, będącej następstwem wyłonienia się w 2 poł. XVII w. z Tajnej Rady nowego organu władzy centr. — gabinetu; skupiał on kilku gł. ministrów, pierwotnie był wybierany (nieregularnie) przez króla, pod którego przewodnictwem obradował. Na przeł. XVII i XVIII w. gabinet stał się trwałym elementem władzy; przyjęła się też reguła, że powinien on być jednorodny politycznie, gromadząc gł. polityków jednego z 2 stronnictw: wigów lub torysów. Gdy Jerzy I przestał uczestniczyć w jego zebraniach, przewodzenie gabinetem objął najważniejszy z jego czł., nazywany odtąd pierwszym ministrem lub premierem (jako pierwszy: R. Walpole 1715–17 i 1721–42); pośredniczył on w kontaktach między królem (który zachował wpływ na gł. kwestie polit. i personalne) a rządem i parlamentem, a wobec odsunięcia się Jerzego II (1727–60) od bieżących spraw bryt., stał się rzeczywistym kierownikiem polityki Wielkiej Brytanii; gabinet musiał mieć poparcie większości czł. Izby Gmin, przed którą był kolegialnie odpowiedzialny; był to początek rządów parlamentarno-gabinetowych. W 1 poł. XVIII w. parlament zdominowali wigowie, którzy odegrali gł. rolę w rewolucji 1688–89 oraz w pokojowym przejęciu tronu przez Jerzego I i 1714–62 sprawowali władzę (gabinety Walpole'a, H. Pelhama i in.); ich polityka finansowa sprzyjała rozwojowi handlu, który dzięki eksportowi produkcji bryt. oraz pośrednictwu w obrocie świat., a zwł. kolonialnym (tytoniem, bawełną, niewolnikami), stanowił gł. źródło rosnącej zamożności kraju; rozwijały się porty: Liverpool, Bristol, Glasgow. Założony 1694 ® Bank Anglii wspomagał przedsięwzięcia gosp. oraz finansował zadłużenie państwa i prowadzone przez Wielką Brytanię wojny.

Po 1689 politykę międzynarodową Wielkiej Brytanii zdominowały konflikty z Francją; wywoływało je angażowanie się Wielkiej Brytanii w sprawy eur. w wyniku jej związku 1689–1702 z Niderlandami i unii 1714–1837 z Hanowerem, uznanie konieczności przeciwstawienia się każdemu państwu sięgającemu po dominację na kontynencie eur. oraz rywalizacja z Francją o supremację handl.-kolonialną. W wojnie 1689–97, w ® hiszpańskiej wojnie sukcesyjnej 1701–14, ® austriackiej wojnie sukcesyjnej 1740–48 i ® siedmioletniej wojnie 1756–63 Wielka Brytania występowała — zmieniając przymierza — zawsze przeciw Francji (od 1701 także przeciw jej sojuszniczce, Hiszpanii), 1740–48 wspierając przeciw niej Austrię, a 1756–63 — Prusy; przyczyniła się do ukształtowania systemu równowagi sił w Europie, stając się jego składnikiem jako jedno z kilku mocarstw. Rozszerzyła też swe posiadłości zamor., gdzie energiczną ekspansję prowadziła zwł. 1756–61 pod kierunkiem W. Pitta (st.); uzyskała m.in.: na mocy pokoju w Utrechcie 1713 — Gibraltar, Akadię i Nową Fundlandię, a traktatem paryskim 1763 — Kanadę oraz (do 1783) wsch. Luizjanę i Florydę; po 1757 bryt. Kompania Wschodnioind. opanowała Bengal; Wielka Brytania zdobyła pozycję najsilniejszego mocarstwa mor.-kolonialnego. Przejściowo pozycji tej zagroziła 1775–83 ® wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych, w wyniku której Wielka Brytania musiała uznać suwerenność swych 13 kolonii północnoamer.; mimo że w toku tego konfliktu przeciw Wielkiej Brytanii wystąpiły też Francja, Hiszpania i Holandia, bryt. potęga mor. nie została złamana i wkrótce Wielka Brytania wznowiła ekspansję; 1788 zaczęła kolonizować Australię. W 1793–1802 i 1803–15 uczestniczyła w wojnach przeciw rewol. i napoleońskiej Francji; kierowana 1783–1801 i 1804–06 przez W. Pitta (mł.), a później m.in. przez ministrów: G. Canninga i lorda Castlereagha, organizowała i finansowała kolejne koalicje antyfranc., prowadziła wojnę na morzach i w koloniach; po zwycięstwach H. Nelsona (1805 ® Trafalgar ), które przesądziły o panowaniu Wielkiej Brytanii na morzu i odsunęły groźbę inwazji franc. na W. Brytyjskie, zagrożeniem dla bryt. gospodarki stała się ® blokada kontynentalna proklamowana 1806 przez Napoleona I; od 1808 wojska bryt. walczyły też z Francuzami w Europie (kampania lorda Wellingtona na Płw. Iberyjskim, 1815 bitwa pod ® Waterloo). Po klęsce Napoleona I Wielka Brytania zatrzymała część zdobytych 1793–1814 na Francji i jej sojusznikach kolonii i baz mor., m.in.: Cejlon, Kraj Przylądkowy, Mauritius, Trynidad i Maltę; na kongresie ® wiedeńskim 1814–15, w którym uczestniczyła jako jedno z 5 gł. mocarstw, zabiegała zwł. o przywrócenie równowagi sił w Europie. W epoce walk z Francją, by ściślej związać Irlandię z Wielką Brytanią, 1800 proklamowano unię bryt.-irl., tworząc od 1801 Zjedn. Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii. Na tle rywalizacji mor.-handl. tej epoki doszło też do wojny 1812–15 Wielkiej Brytanii z USA (® wojna 1812 roku).

W okresie ok. 1770–ok. 1840 Wielka Brytania stała się pierwszym krajem na świecie, w którym dokonała się ® rewolucja przemysłowa. Zadecydowało o niej skumulowanie czynników demograficznych, polit. i ekon.; zapotrzebowanie na masową produkcję, wynikające ze znacznego przyrostu ludności i rosnącego eksportu do kolonii, stało się bodźcem wynalazczości; natomiast korzystne warunki ekon. (zgromadzenie kapitału z handlu i przedsięwzięć kolonialnych, dostępność surowców: węgla, rudy żelaza i sprowadzanej z kolonii bawełny oraz kredytu z ponad 300 prywatnych banków, nieistnienie wewn. barier celnych), a także brak ograniczeń ustrojowych, które mogłyby krępować indywidualną przedsiębiorczość lub mobilność społ., sprzyjały szybkiemu i masowemu zastosowaniu wynalazków; nastąpiła mechanizacja przemysłu bawełn., wykorzystanie energii pary do napędu maszyn, a węgla kam. w hutnictwie. Nowymi okręgami przem. (w rejonach górn.), z szybko rosnącymi miastami, stały się: Anglia środk. (z Manchesterem, Birmingham, Liverpoolem, Leeds) i pn. (z Newcastle), pd.-wsch. Walia (z Cardiff) oraz rejon Glasgow w Szkocji. Przemianom przem. sprzyjał rozwój środków transportu: w poł. XVIII w. zapoczątkowano budowę sieci dróg bitych, wkrótce potem kanałów śródlądowych, a 1825 — linii kolejowych. Rozpoczął się proces urbanizacji; w strukturze społ. zanikł stan chłopski; większość społeczeństwa stanowili pracownicy najemni; z napływającej do ośrodków przem. ludności wiejskiej, byłych rzemieślników i chałupników powstawała klasa robotn.: żyjąca i pracująca w b. ciężkich warunkach, narażona na wahania zatrudnienia, płac i cen, nie mająca praw politycznych. Działalność pierwszych stowarzyszeń robotn., zabiegających o podstawowe prawa pracownicze, miała ograniczony zasięg: w 2 poł. XVIII w. zaczęły powstawać niewielkie i rozdrobnione związki zaw. (trade unions), 1792–99 istniało ® Londyńskie Towarzystwo Korespondencyjne; ich aktywność była krępowana przez władze, a protesty tłumione; wielokrotnie zawieszano Habeas Corpus Act, 1799–1824 obowiązywał zakaz działania związków zaw., stłumiono ruchy ® luddystów, a 1819 doszło do masakry wiecu robotn. w Manchesterze (® Peterloo ).

Głębokim przemianom gosp. i ludnościowym długo nie towarzyszyły zmiany polit.; rozdział mandatów do Izby Gmin między hrabstwa i miasta nie uwzględniał ani rozbudowy lub powstania w XVIII w. nowych okręgów przem. i miast, ani upadku starych ośr. (® zgniłe miasteczka); bierne prawo wyborcze określał wysoki cenzus majątkowy; w miastach prawo wybierania nie było ujednolicone, w hrabstwach dawało je posiadanie ziemi; w wielu okręgach wybór posłów zależał od woli miejscowych lordów. W rezultacie o składzie Izby decydowały elity majątkowe i arystokratyczne, różnorako ze sobą powiązane, a podzielone na koterie personalne; w 1 poł. XVIII w. wśród tej oligarchii przeważali wigowie, którzy dla zapewnienia sobie większości w parlamencie stosowali kupowanie głosów i tzw. patronat (obdarzanie zwolenników synekurami i rentami). Po 1760 metody te przejął Jerzy III, który dążył do przywrócenia decydującego wpływu monarchy na powoływanie oraz politykę gabinetu i wygrywając rozpad wigów i torysów na skłócone frakcje, 1762–82 rządził poprzez oddane mu gabinety tzw. Przyjaciół Króla. W opozycji do istniejącego systemu polit. ukształtował się radykalny ruch pozaparlamentarny, silny zwł. wśród warstw średnich i niższych Londynu, domagający się gruntownej reformy wyborczej, pełnej wolności zgromadzeń i prasy (J. Wilkes); także część wigów przyjmowała postulaty umiarkowanych reform liberalnych (Ch.J. Fox). Po klęsce polityki Jerzego III i rządu F. Northa (1770–82) wobec kolonii północnoamer., 1783 premierem został W. Pitt (mł.), który ograniczył patronat i korupcję, skonsolidował partię torysów oraz wprowadził reformy w administracji kolonialnej i krajowej; wobec kolejnego osłabienia wigów na skutek secesji polityków zaniepokojonych wybuchem rewolucji franc., torysi utrzymali władzę do 1806 i 1807–30, dostrzegając z czasem konieczność reformy systemu polit. i starając się, by miała ona umiarkowany charakter; 1828 nadano pełne prawa polit. dysydentom protest., a 1829 — wobec napiętej sytuacji w Irlandii — także katolikom (1850 została przywrócona organizacja Kościoła katol. w Anglii). Podział wśród torysów w kwestii katol. umożliwił wigom objęcie 1830 władzy; 1832 przeprowadzili oni przełomową reformę wyborczą, która odebrała miejsca w Izbie Gmin posłom ze „zgniłych miasteczek”, rozdzielając je między ludne hrabstwa i miasta, oraz rozszerzyła prawa wyborcze na część warstw średnich; 1833 uchwalono ® Akt zniesienia niewolnictwa w imperium bryt.; 1836 prawa uczelni uzyskał utworzony przez liberałów Uniw. Londyński, przełamując w Wielka Brytania monopol Oksfordu i Cambridge (do 1854–56 dostępnych tylko dla anglikanów).

W 1837 tron objęła królowa Wiktoria, której długie panowanie (do 1901), zw. erą wiktoriańską, stało się okresem potęgi państwa, ekspansji kolonialnej, rozszerzania praw obywatelskich oraz wzrostu znaczenia w życiu społeczeństwa jego warstw średnich. Decydującą rolę w kształtowaniu polityki odgrywała Izba Gmin oraz — powoływany przez ugrupowanie mające w niej większość — rząd z premierem; malał wpływ Izby Lordów na decyzje polit.; trwało ograniczanie roli Korony: realne uprawnienia monarchy zaczęły się sprowadzać do pełnienia funkcji ceremonialnych oraz symbolizowania trwałości państwa i stabilności zasad jego ustroju; duże znaczenie dla życia polit. miała ciesząca się swobodą wypowiedzi i niezwykle bujnie rozwijająca się prasa, która stała się ważnym czynnikiem oddziaływania na sfery rządzące jak i kształtowania opinii publ. (® „Times, The”, „Guardian, The”, „Daily Telegraph”); znaczny był zakres wolności organizowania się i zgromadzeń. Po 1832 do Izby Gmin weszły grupy posłów liberalnych oraz radykalnych, które wsparły w parlamencie wigów, tworząc luźny obóz polit.; ograniczony zasięg reformy z 1832 stał się przyczyną powstania 1838 ® czartyzmu — ruchu żądającego demokr. zmian polit., który w warunkach kryzysu ekon. na przeł. lat 30. i 40. zyskał znaczne poparcie robotników. W 1838 nasiliła się też działalność zwolenników odejścia od protekcjonizmu na rzecz wolności handlu zagr. — zarówno w celu ułatwienia ekspansji rodzimej produkcji przem., jak i zapewnienia dopływu taniego zboża (® Liga Przeciw Ustawom Zbożowym); 1846 rząd R. Peela z ® Partii Konserwatywnej (kontynuatorki torysów) zniósł ustawy zbożowe, czym zapoczątkował liberalizację handlu, ale wywołał też rozłam wśród konserwatystów; nastąpił okres przewagi obozu liberalnego (rządy J. Russella, lordów Aberdeena i Palmerstona), który w latach 60. XIX w. skonsolidował się ostatecznie jako ® Partia Liberalna; 1849 zniesiono akty nawigacyjne i do 1860 zawarto umowy z innymi krajami o wzajemnej redukcji ceł; wolność handlu przyniosła 1860–66 wzrost eksportu o 40% i stała się zasadą bryt. polityki gosp. do 1931. Od 2 poł. lat 60. Partia Liberalna pod przywództwem W.E. Gladstone'a oraz Partia Konserwatywna z B. Disraelim na czele, zmieniając się u władzy, dokonywały modernizacji ustawodawstwa. Konserwatyści, uznając konieczność stopniowych i ograniczonych reform, przyznali 1867 prawo wyborcze m.in. części robotników, a 1874–76 przeprowadzili umiarkowane ustawodawstwo socjalne (m.in. ograniczenie pracy dzieci); liberałowie wprowadzili m.in.: 1871 korzystne prawa związkowe, 1872 tajne głosowanie w wyborach i 1884 rozszerzenie praw wyborczych na robotników rolnych; 1876 uchwalono powszechny obowiązek szkolny; o ochronę krajowej produkcji i poprawę położenia robotników zabiegała frakcja radykalna Partii Liberalnej z J. Chamberlainem. Przez długi czas w sprawy polit. nie angażowały się związki zaw., które skupiały robotników wykwalifikowanych i koncentrowały się na zabiegach o zapewnienie stałego zatrudnienia oraz polepszanie warunków pracy i płacy swym członkom; 1868 powstała centrala związkowa ® Trades Union Congress (TUC); do przełomu doszło 1888–89, gdy podczas fali strajków zaczęły powstawać związki skupiające także robotników niewykwalifikowanych, co spowodowało znaczny wzrost liczebności ruchu związkowego i pojawienie się postulatów polit. (nowy unionizm). Od 2 ćwierćwiecza XIX w. (działalność R. Owena, 1844 spółdzielnia tkaczy w Rochdale) rozwijał się też ruch spółdzielczy. Lewicowe stowarzyszenia i partie polit. powstające od lat 80., jak: Federacja Demokr. (zał. 1881), ® Fabian Society (zał. 1884) czy ® Niezależna Partia Pracy (zał. 1893) nie uzyskały szerokiego poparcia; do pocz. XX w. większość warstw uboższych popierała w wyborach liberałów. Wzrost ogólnej zamożności kraju przynosił stopniową poprawę położenia pracowników najemnych; wśród nich kształtowała się grupa wykwalifikowanej i lepiej płatnej tzw. arystokracji robotn.; rósł poziom świadczeń socjalnych; czynniki te, a także znaczna emigracja z Wielkiej Brytanii do jej posiadłości zamor. i do USA, pozwalały łagodzić napięcia społ. i sprzyjały ich ewolucyjnemu rozwiązywaniu. W 1900 lewicowe ugrupowania polit. i związki zaw. powołały Kom. Reprezentacji Robotn., który 1906, po zdobyciu mandatów do Izby Gmin, przyjął nazwę ® Partii Pracy.

Znaczny wpływ na układ sił polit. w Wielkiej Brytanii w XIX w. miała kwestia Irlandii; wyspa ta, choć od 1801 stanowiła równoprawną część Zjedn. Królestwa, była traktowana na wpółkolonialnie, a wojska bryt. wielokrotnie tłumiły powstania irl.; w wyniku równouprawnienia katolików 1829 oraz reform wyborczych coraz większa grupa patriotycznych posłów irl. wchodziła do bryt. Izby Gmin i niekiedy od ich poparcia zależało objęcie i utrzymanie rządów przez liberałów lub konserwatystów; 1869–81 Gladstone dokonał na ich rzecz ustępstw w kwestiach rel. i rolnych w Irlandii, ale 1886 próba przyznania jej autonomii (® home rule) wywołała rozłam w Partii Liberalnej (z której wystąpili ® unioniści ), upadek rządu i zapoczątkowała okres przewagi Partii Konserwatywnej, trwający do 1905.

Po 1815 bryt. polityka zagr. dążyła do zachowania równowagi sił w Europie i była przeciwna polityce interwencji realizowanej przez mocarstwa Św. Przymierza; dyplomacja bryt., kierowana 1822–27 przez G. Canninga, a przez większość okresu 1830–65 przez Palmerstona, udzielała poparcia niektórym ruchom wolnościowym (Ameryka Łac., Grecja), rządom konstytucyjnym (Portugalia, Hiszpania) i dążeniom zjednoczeniowym (Włochy). Wielka Brytania usiłowała też zapobiec ekspansji Rosji na Bałkanach i Bliskim Wschodzie; 1854–56 wzięła udział w wojnie ® krymskiej, a po wojnie ros.-tur. 1877–78 zaangażowała się na rzecz ograniczenia zdobyczy Rosji (® berliński kongres). W 1849 Kompania Wschodnioind. zakończyła podbój Indii, a 1858 jej prawa i terytoria przejęła Korona bryt.; 1876 królową Wiktorię ogłoszono cesarzową Indii — stały się one najludniejszą i najcenniejszą bryt. posiadłością. Brytyjczycy prowadzili też penetrację strefy O. Indyjskiego, Azji Pd.-Wsch. oraz Chin, zabiegając zwł. o możliwość ekspansji handl. (® opiumowe wojny) i zajmując punkty o znaczeniu strategicznym (1819 Singapur, 1839 Aden, 1842 Hongkong); od 1839 kolonizowano Nową Zelandię. Ponowne nasilenie ekspansji od lat 70. XIX w. wiązało się początkowo z tradycyjnymi celami bryt. polityki zamor.: 1875 Disraeli przeprowadził zakup akcji Kanału Sueskiego, a 1878 uzyskał Cypr; wkrótce bryt. polityka imperialna nabrała nowych cech: dążyła do podboju rozległych terytoriów, mających służyć jako tereny lokowania dochodowych inwestycji (m.in. w eksploatację bogactw naturalnych) lub jako cel emigracji nadmiaru ludności z Wielkiej Brytanii i eksportu bryt. produkcji przem.; rzecznicy polityki imperialnej widzieli ją też jako misję cywilizacyjną. W 1882 siły bryt. okupowały Egipt, po czym rozpoczęły podbój Sudanu, gdzie opór mahdystów złamano dopiero 1898; opanowano obszar Nigerii i Kenii; na pd. Afryki szeroką działalność rozwinął C. Rhodes, twórca koncepcji połączenia pod panowaniem Wielkiej Brytanii ziem od Kairu do Kapsztadu; 1899–1902 armia bryt. podbiła południowoafryk. republiki osadników hol.: Transwal i Oranię (® burskie wojny). Poza Afryką kolonie i protektoraty bryt. objęły m.in.: Birmę, Malaje, część Borneo i setki wysp na całym globie; 1900 Brytyjczycy zapewnili sobie wpływy w dolinie Jangcy w Chinach. Na pocz. XX w. imperium bryt. obejmowało prawie 1/4 ludności świata i ok. 1/5 pow. lądów. Posiadłości najsilniej kolonizowane przez imigrantów z Europy otrzymywały samorząd, którego najszerszą formą stał się status dominium, przyznany 1867 Kanadzie, a na pocz. XX w. także Związkowi Austral., Nowej Zelandii i Związkowi Pd. Afryki. Ekspansja w Azji i Afryce, której towarzyszył spadek zainteresowania sprawami eur. (tzw. wspaniała izolacja), toczyła się w ostrej rywalizacji z innymi mocarstwami; gł. konkurentem Wielkiej Brytanii była Francja, interesy obu państw na wielu obszarach krzyżowały się, zwł. w Afryce (m.in. 1898 konflikt o ® Faszodę). Do rywalizacji z Rosją dochodziło gł. na terenach Azji Środk. (Afganistan, Persja); w celu powstrzymania ros. ekspansji na Dalekim Wschodzie Wielka Brytania zawarła 1902 sojusz z Japonią. Od końca XIX w. zaostrzały się stosunki z Niemcami, które szukały dla siebie posiadłości w Afryce, uzyskały wpływy na Bliskim Wschodzie oraz coraz skuteczniej zagrażały bryt. pozycji gosp. i szybko rozbudowywały flotę wojenną.

Do lat 70. XIX w. Wielka Brytania była największym mocarstwem gosp. świata (1870: 1/3 świat. produkcji przem. i ponad 1/4 obrotów handl.); głęboki kryzys ekon., który dotknął ją po 1873, a następnie zdecydowanie wolniejszy — w porównaniu z dynamiką nowych potęg ekon. — rozwój bryt. przemysłu, w tym zwł. jego nowocz. gałęzi (chem., elektr.), spowodowały, że w końcu XIX w. Wielka Brytania utraciła prymat w produkcji przem. na rzecz USA, a w Europie traciła go na rzecz Niemiec; masowa produkcja niem. wypierała bryt. na rynkach zagr., a szczególnie dotkliwy był jej napływ na nie chroniony cłami rynek bryt.; mimo szybkiego przyrostu ludności Wielkiej Brytanii (1801–1911 — z 10,5 do 40,8 mln), jej liczba ustępowała już znacznie Niemcom. Natomiast do 1914 Wielka Brytania zachowała pozycję pierwszego mocarstwa mor. (najsilniejszy przemysł stoczn., flota handl. i wojenna); była też największym eksporterem kapitału, który lokowano gł. w inwestycje w jej posiadłościach zamor. oraz w USA i w krajach Ameryki Łacińskiej. Wzrost potęgi i ekspansywność Niemiec skłoniły Wielką Brytanię do kompromisowego uregulowania sporów kolonialnych z Francją (1904 ® entente cordiale) i z Rosją (1907, jako bryt. strefę wpływów uznano Afganistan i pd.-wsch. Persję); układy te stały się podstawą tzw. trójporozumienia tych mocarstw (® ententa); nastąpiło wówczas polit. zbliżenie i współdziałanie Wielkiej Brytanii i Francji. Część Partii Konserwatywnej domagała się odejścia od polityki wolnego handlu i objęcia cłami protekcyjnymi całego imperium bryt., które miałoby się stać samowystarczalne gospodarczo; spór w tej kwestii spowodował 1905 upadek rządu konserwatystów i powrót do władzy liberałów. Ich gabinety: H. Campbell-Bannermana i H.H. Asquitha utrzymały wolność handlu, podjęły wyścig zbrojeń mor. z Niemcami oraz rozszerzyły świadczenia społ. (odszkodowania, emerytury dla górników, ubezpieczenia), przeznaczając na te cele dochód ze wzrostu podatków obciążających zamożne warstwy społ.; natrafiając w tym na sprzeciw Izby Lordów, liberałowie wykorzystali zaistniały kryzys do przeforsowania 1911 ograniczenia jej kompetencji ustawodawczych. Na pocz. XX w. kraj objęły też fala strajków na tle ekon. (1910–12), walka sufrażystek o prawa wyborcze dla kobiet oraz protesty unionistów przeciw nadaniu Irlandii autonomii.

W XVIII i XIX w. Wielkiej Brytanii była nie tylko potęgą polit. i ekon., lecz również jednym z krajów wnoszących najpoważniejszy wkład w rozwój świat. kultury i nauki; Brytyjczycy niejednokrotnie inicjowali nowe kierunki twórczości, jak np. w prozie i poezji (® Wielka Brytania — Literatura); wyprawy geogr., stające się często forpocztą działalności handl., misyjnej i kolonizacyjnej, odegrały ogromną rolę w rozszerzaniu wiedzy Europejczyków o świecie (m.in. J. Cook, D. Livingstone, H.M. Stanley). W 2 poł. XVIII w. A. Smith zapoczątkował liberalną myśl ekon., a E. Burke — myśl konserwatywną; w XIX w. wśród wybitnych przedstawicieli nauk społ., filozofów i ekonomistów byli m.in.: J.S. Mill, H. Spencer, Th. Huxley. Badania bryt. chemików i fizyków (H. Cavendish, H. Davy, M. Faraday, J. Maxwell) przyczyniły się do tworzenia podstaw nowocz. wiedzy; w naukach przyr. przełomową rolę odegrała teoria ewolucji Ch.R. Darwina, która wywarła też silny wpływ na koncepcje filoz. i społeczne. W XX w. Wielka Brytania wnosiła nadal istotny wkład do świat. literatury i sztuki, humanistyki (B. Russell), ekonomii (J.M. Keynes) oraz nauk ścisłych i przyr. (E. Rutherford, A. Fleming), w tym ostatnim zakresie stopniowo tracąc jednak czołową pozycję na rzecz innych ośr. badawczych.

4 VIII 1914, po niem. ataku na Francję i neutralną Belgię, Wielka Brytania wypowiedziała Niemcom wojnę (® wojny światowe — I wojna światowa); w walkach na froncie zachodnioeur. uczestniczyły Bryt. Siły Ekspedycyjne, początkowo nieliczne, wzmocnione po wprowadzeniu w Wielkiej Brytanii zaciągu ochotniczego i I 1916 — poboru przymusowego; flota bryt. odegrała gł. rolę w mor. blokadzie Niemiec; 1915 Wielka Brytania była inicjatorką nieudanych operacji w ® Dardanelach . W V 1915 liberalny rząd Asquitha przekształcono w gabinet koalicyjny, do którego weszli też przedstawiciele konserwatystów i Partii Pracy; XII 1916 jego premierem został D. Lloyd George. W IV 1916 stłumiono irl. powstanie ® wielkanocne. Zagrożeniem dla gospodarki stały się ataki niem. okrętów podwodnych na statki z dostawami surowców i żywności; katastrofie ekon. zapobiegło wprowadzenie konwojów i przystąpienie 1917 USA do wojny. Siły bryt. walczyły też w koloniach niem. oraz od 1915 przeciw Turcji na Bliskim Wschodzie, gdzie 1917–18 wkroczyły do Palestyny, Syrii i Iraku; 1917 Wielka Brytania zadeklarowała utworzenie żyd. siedziby nar. w Palestynie. Po klęsce Niemiec 1918 Wielka Brytania była przeciwna dalszemu ich osłabianiu, widząc w tym niebezpieczeństwo ustanowienia na kontynencie dominacji franc.; toteż podczas ® paryskiej konferencji pokojowej 1919–20 starała się ograniczać żądania Francji, a także postulaty Polski wobec Niemiec. W 1918–19 wojska bryt. wzięły udział w międzynar. interwencji antysowieckiej. W 1919 Wielka Brytania została czł. Ligi Narodów, w której wraz z Francją odgrywała do 1939 kierowniczą rolę; 1919–22 uzyskała mandaty Ligi Narodów, m.in. nad Tanganiką, Palestyną i Irakiem. Mimo to międzynar. pozycja Wielkiej Brytanii uległa w wyniku wojny zachwianiu: Wielka Brytania była poważnie zadłużona w USA i musiała uznać ich równorzędną pozycję na morzach (® waszyngtońska konferencja 1921–22). Dominia, które także uczestniczyły w wojnie oraz miały własne delegacje na konferencji paryskiej i weszły do Ligi Narodów, faktycznie uzyskiwały status niezależnych państw; 1931 uregulowano zasady ich związku z Wielkiej Brytanii, powołując Bryt. Wspólnotę Narodów jako dobrowolny związek równych państw, tj. Wielkiej Brytanii (z jej posiadłościami) i dotychczasowych dominiów, uznających monarchę bryt. jako głowę każdego z nich. W wyniku powstania 1919–21 w Irlandii podzielono ją 1921 na Wolne Państwo Irl. o statusie dominium (od 1936 suwerenna Irlandia) i Irlandię Pn., która pozostała częścią Zjedn. Królestwa; do nasilenia dążeń emancypacyjnych doszło też m.in. w Egipcie i w Indiach.

Przewodnią myślą bryt. polityki zagr. po I wojnie świat. stało się utrzymanie na kontynencie eur. pokoju, który gwarantował Wielkiej Brytanii bezpieczeństwo oraz dawał możliwość zachowania kontroli nad imperium i kontynuowania rywalizacji z USA w świat. handlu i finansach; trwałym czynnikiem polityki bryt. był sojusz z Francją; na działania Wielkiej Brytanii wpływała też obawa przed rewolucją w Niemczech lub zbliżeniem niem.-sowieckim oraz brak większego zainteresowania Europą Środk.-Wsch.; toteż Wielka Brytania zabiegała o normalizację stosunków w Europie, m.in. popierając ułatwianie spłat odszkodowań przez Niemcy i nalegając na złagodzenie polityki franc. wobec Niemiec; przyczyniła się do zawarcia traktatów ® lokarneńskich 1925 i do przedterminowego wycofania wojsk alianckich z Nadrenii 1930; popierała też inicjatywy na rzecz pokojowego rozstrzygania sporów i ograniczenia zbrojeń. Polityka ta okazała się nieadekwatna wobec rosnącej w latach 30. agresywności Japonii, Włoch i Niemiec; Wielka Brytania nie sprzeciwiła się zdecydowanie zajęciu 1931 Mandżurii przez Japonię; po wł. ataku na Etiopię 1935 poprzestała na mało dotkliwych sankcjach ekon., a wobec hiszp. wojny domowej 1936–39 przyjęła politykę neutralności i nieinterwencji. Również wobec naruszających traktat wersalski Niemiec rząd bryt. przyjął politykę ugody przez zaspokajanie ich żądań (tzw. appeasement), uznając za zasadne przywrócenie Niemcom pozycji pełnoprawnego państwa i licząc na ograniczony zakres tych żądań; miał też świadomość słabości bryt. armii i rozpoczął powolne jej dozbrajanie. W 1935 Wielka Brytania zgodziła się na niem. zbrojenia mor.; 1936 nie przeciwstawiła się remilitaryzacji Nadrenii, a III 1938 — zajęciu Austrii; IX 1938 premier Chamberlain był gł. inicjatorem układu ® monachijskiego. Polityka ustępstw była do 1938 dość powszechnie akceptowana, liczono na ustanowienie tą drogą trwałego pokoju; w mniejszości byli jej krytycy (R. Vansittart, W. Churchill), jak i zwolennicy większej stanowczości (A. Eden). Dopiero po złamaniu przez Niemcy postanowień z Monachium Wielka Brytania zdecydowała się na udzielenie Polsce (31 III 1939) i Rumunii gwarancji pomocy przeciw agresji, a 25 VIII zawarła sojusz z Polską.

Po napaści Niemiec na Polskę Wielka Brytania wypowiedziała im 3 IX 1939 wojnę; przystąpiła do niej nie przygotowana i nie podjęła działań bojowych (® wojny światowe — II wojna światowa). W IV–VI 1940 oddziały bryt. uczestniczyły w walkach w rejonie Narwiku, a po ataku niem. na Francję korpus bryt. ewakuował się VI 1940 spod Dunkierki; 10 V 1940 na czele rządu koalicyjnego stanął Churchill, mobilizując społeczeństwo do walki i odrzucając możliwość kapitulacji lub ugody; gospodarkę podporządkowano potrzebom wojny, wprowadzono reglamentację wielu produktów. Po klęsce Francji Wielka Brytania dźwigała do VI 1941 gł. ciężar wojny z Niemcami i Włochami; VIII–X 1940 w powietrznej ® bitwie o Wielką Brytanię lotnictwo bryt. (z udziałem jednostek pol.) odparło ofensywę niem.; toczono walki na morzu (® bitwa o Atlantyk, działania na M. Śródziemnym) oraz w Egipcie i Libii; 1941 siły bryt. wyzwoliły Etiopię, zostały jednak wyparte z Grecji. W poł. 1941 Wielka Brytania zaczęła otrzymywać pomoc materiałową z USA (® lend-lease act); VII 1941, po agresji niem. na ZSRR, zawarła z nim sojusz; VIII 1941 podpisała Kartę ® Atlantycką , a I 1942 ® Deklarację; Narodów Zjednoczonych. Po agresji jap. (XII 1941) wojska bryt. w Azji Pd.-Wsch. znalazły się w defensywie: Japończycy zdobyli Hongkong, Singapur, Malaje i Birmę, zagrażając Indiom. Od 1942 bryt. i amer. siły lotn. prowadziły bombardowania obiektów w Niemczech, a 1942–43 siły lądowe wyparły Niemców z Afryki Pn. i rozpoczęły inwazję Włoch. Zacieśnieniu uległa współpraca z dominiami, które politycznie, militarnie i gospodarczo wsparły Wielką Brytanię W 1943–44 Churchill uczestniczył w konferencjach w Casablance, Kairze i Quebecu z F.D. Rooseveltem oraz 1943 i 1945 z nim i ze Stalinem w Teheranie i Jałcie; premier bryt. przykładał dużą wagę do obrony imperium i jego szlaków komunik., a w sprawach Europy — do zapobieżenia powojennej dominacji ZSRR; toteż nalegał zwł. na rozszerzenie działań aliantów zach. w strefie śródziemnomor. i przeprowadzenie ofensywy na Bałkanach; mimo mobilizacji sił bryt. i imperium pozycja Wielkiej Brytanii była coraz słabsza w relacji do gł. potęg koalicji antyniem. — USA i ZSRR. W 1944–45 wojska bryt. uczestniczyły w walkach na froncie zach. od Normandii po pn. Niemcy, we Włoszech oraz w Birmie. Wojna przyniosła Wielkiej Brytanii mniejsze straty ludności (357 tys.) niż walki 1914–18, ale kraj był silnie zadłużony oraz zależny od amer. pomocy finansowej i materiałowej, utracił wiele rynków eksportu, wyprzedał na potrzeby wojny dużą część rezerw walutowych i aktywów zagr.; w świat. polityce i gospodarce Wielka Brytania została zdystansowana przez USA; jej drugorzędna pozycja wobec USA i ZSRR uwidoczniła się wyraźnie podczas konferencji poczdamskiej VII–VIII 1945. W 1945 Wielka Brytania została czł.-założycielem ONZ i stałym czł. jej Rady Bezpieczeństwa. Siły bryt. uczestniczyły w okupacji Niemiec i Austrii.

W VII 1945 w wyborach do Izby Gmin zdecydowane zwycięstwo odniosła Partia Pracy, której program społ.-gosp. nawiązywał do planu ® Beveridge'a z 1942 i do koncepcji Keynesa; mimo kryzysowej sytuacji finansowej (ustanie pomocy w ramach lend-lease, ujemny bilans handlu zagr.), ratowanej doraźnie 1946 pożyczką amer. i kanad., laburzystowski rząd C. Attlee'go, rozpoczął realizację reform gosp. i socjalnych. W 1946 upaństwowiono za odszkodowaniem Bank Anglii, a 1946–49 — transport publ., górnictwo węgla, elektrownie, gazownictwo i przemysł stalowy — łącznie 20% gospodarki nar.; 1946 wprowadzono całościowy system obowiązkowych ubezpieczeń społ., a 1948 — na mocy ustawy o Nar. Służbie Zdrowia — powszechną i bezpłatną opiekę med.; realizowano też reformę oświaty oraz program budownictwa mieszkaniowego; działania te zmierzały do urzeczywistnienia koncepcji ® państwa dobrobytu. W celu sprostania obciążeniom finansowym wynikającym z reform i powojennej odbudowy rząd, przy akceptacji związków zaw., prowadził politykę ograniczenia konsumpcji (reglamentacja wielu artykułów — znoszona stopniowo od 1948, okresowe zamrożenie płac, wzrost opodatkowania), a także inwestował w modernizację gospodarki, próbował wprowadzić do niej planowanie, popierał eksport wyrobów przem. i krajowe rolnictwo; 1947–51 Wielka Brytania była objęta pomocą planu ® Marshalla; 1949 zdewaluowano funta. W 1951 do władzy powróciła Partia Konserwatywna; 1952 zm. Jerzy VI i tron objęła jego córka Elżbieta II; konserwatyści nie naruszyli struktury państwa opiekuńczego i tylko w małym stopniu ograniczyli własność państw. (reprywatyzacja transportu drogowego i przemysłu stalowego), 1954 znieśli reglamentację żywności; dyskontując wyjście kraju z powojennych trudności, wzrost standardu życia (upowszechnianie się wielu nowości techn.) i rozwój gosp. (1948–63 przyrost produktu nar. brutto o 2,5% rocznie), zachowali władzę do 1964 (gabinety Churchilla, Edena, H. Macmillana i A. Douglasa-Home'a); wahania koniunktury łagodzono stosując metody interwencjonizmu, bezrobocie występowało tylko okresowo, zwiększono budownictwo mieszkaniowe, wyraźnie rosły zarobki. Rozwój gosp. przebiegał jednak wolniej niż w innych krajach zachodnioeur., a wzrost dobrobytu dokonywał się ponad realne możliwości ekon. (płace rosły szybciej niż dochód nar. i wydajność pracy), co przy powracającym ujemnym bilansie handlu zagr. i rosnącym zadłużeniu kryło groźbę kryzysu w gospodarce.

Podział świata na strefy wpływów w wyniku II wojny świat. określił gł. priorytet polityki bryt. po 1945 — bliskie współdziałanie z USA — uznany tak przez konserwatystów, jak laburzystów; społeczeństwo, nie bez nostalgii za czasami imperialnej świetności, akceptowało ustąpienie pierwszeństwa w zach. świecie na rzecz USA i konieczność wycofania się z posiadłości zamor., których osłabiona ekonomicznie i militarnie Wielka Brytania nie była już zdolna kontrolować. W II 1947 zaapelowała ona do USA o zastąpienie jej we wspieraniu rządów Grecji i Turcji przeciw naporowi komunist.; VIII 1947 przyznała status dominium Indiom i Pakistanowi, a 1948 — pełną niepodległość Birmie i Cejlonowi oraz 1950 — Indiom; 1949 Bryt. Wspólnotę Narodów przemianowano na ® Wspólnotę; Narodów o luźniejszej formule; 1946–48 Wielka Brytania wycofała się też z Transjordanii, Egiptu (VI 1956 ze strefy Kanału Sueskiego) i Palestyny. Od 1945 uczestniczyła w polit. i gosp. odbudowie Niemiec Zach.; 1947 zawarła w Dunkierce sojusz obronny z Francją, a 1948 — pakt ® brukselski. Po przesądzeniu 1948 o przyjęciu przez USA odpowiedzialności za obronę Europy Zach. przed zagrożeniem sowieckim Wielka Brytania zdecydowanie popierała amer. politykę w latach zimnej wojny; 1949 należała do założycieli NATO i zezwoliła na istnienie amer. baz wojsk. na swym terytorium; bryt. Armia Renu pozostała na obszarze RFN. W Azji Wielka Brytania należała 1950–51 do organizatorów pomocy w ramach tzw. planu Kolombo, 1950–53 popierała stanowisko USA w wojnie koreańskiej (udział kontyngentu bryt.) oraz współdziałała z nimi w tworzeniu paktów wojsk.-polit.: SEATO (1954) i bagdadzkiego (1955). Po nacjonalizacji przez Egipt Kanału Sueskiego, X 1956 interweniowała zbrojnie (wspólnie z Francją) w jego strefie; rychłe wycofanie sił bryt.-franc. z Egiptu pod polit. presją USA, ZSRR i ONZ potwierdziło, że Wielka Brytania przestała liczyć się jako świat. mocarstwo. W 1957–64 przyznała ona niepodległość większości swych kolonii w Afryce i Azji; dokonywane pod naciskiem ruchów niepodl., ale z reguły pokojowe przekazywanie władzy miejscowym elitom pozwoliło Wielkiej Brytanii na utrzymanie dobrych kontaktów z byłymi posiadłościami, których większość przystąpiła do Wspólnoty Narodów, choć ich i Wielkiej Brytanii interesy coraz bardziej się rozchodziły, a Wielka Brytania nie była w stanie wspierać ich gospodarczo. W 1952 Wielka Brytania dokonała eksplozji jądr., a 1957 — termojądr., lecz z powodu wysokich kosztów badań zawarła 1962 porozumienie z USA umożliwiające wyposażenie jej floty w rakiety amer., rezygnując z nuklearnej samodzielności; zbrojenia jądr. wywołały protesty części społeczeństwa, a także lewicy Partii Pracy, która do lat 80. opowiadała się za dokonaniem przez Wielką Brytanię jednostronnego rozbrojenia jądr.; 1963 Wielka Brytania zawarła z USA i ZSRR układ moskiewski o częściowym zakazie prób z bronią jądrową. Priorytet nadany stosunkom z USA i przykładanie dużej wagi do związków z krajami Wspólnoty Narodów stały się powodem wstrzymywania się Wielkiej Brytanii od zacieśniania związków z Europą Zach.; w latach 50. Wielka Brytania nie przystąpiła do zachodnioeur. wspólnot integracyjnych (zwł. EWG), 1960–72 była czł. EFTA, lecz już 1961 zgłosiła chęć akcesu do EWG, czemu 1963 (i ponownie 1967) sprzeciwiła się Francja.

Od lat 50., a zwł. w latach 60. społeczeństwo Wielkiej Brytanii zaczęło podlegać silnym przemianom kulturowym; dynamiczny rozwój szkolnictwa wszystkich szczebli, duża mobilność społ., napływ ponad 1 mln imigrantów z byłych kolonii przyspieszyły zmiany w obyczajowości i naruszyły wiele elementów określających tradycyjną bryt. mentalność. Państwo, którego posiadłości ograniczyły się do rozrzuconych po całym globie niewielkich terenów, stało wobec konieczności wypracowania nowego modelu swej pozycji międzynar., przy większym niż dotąd zaangażowaniu się w sprawy Europy. Od 1964 wyzwaniom nowych czasów starał się sprostać rząd Partii Pracy z H. Wilsonem; nawiązując do kierunków polityki po 1945, wprowadzał on reformy w duchu państwa opiekuńczego (podwyżki emerytur, ochrona praw lokatorów) i dokonał ponownej, b. kosztownej nacjonalizacji przemysłu stalowego; kryzys gosp. podważył wkrótce prestiż rządu; 1967 ponownie zdewaluowano funta; pogłębiała się zależność Partii Pracy i jej rządu od przywódców związkowych, którzy starali się realizować interesy branżowe, ignorując interes państwa. Od 1968 nasilał się konflikt w Irlandii Pn. między społecznościami: katol. i protest., mający wielorakie podłoże (rel., nar., ekon.); przemocy nie potrafiły do lat 90. zaradzić kolejne rządy bryt., mimo prób zwalczania terroryzmu oraz podejmowania negocjacji z polit. stronami konfliktu i z rządem Irlandii (® Irlandia Północna — Historia). Trwał proces rozpadu imperium; 1965 jednostronną deklarację niepodległości ogłosiła biała mniejszość w Rodezji, której rząd, mimo ekon. sankcji Wspólnoty Narodów i Wielkiej Brytanii oraz mediacji Wilsona, nie zrezygnował z polityki dyskryminacji rasowej; 1967 Wielka Brytania wycofała się z Adenu; natomiast referendum z 1967 w Gibraltarze potwierdziło wolę jego mieszkańców pozostania przy Wielkiej Brytanii W 1970–74 rządy sprawował konserwatywny gabinet E. Heatha; zakończył on powodzeniem negocjacje o wejście do EWG i 1973 Wielka Brytania została jej członkiem (co potwierdził 1975 wynik pierwszego w Wielkiej Brytanii referendum). Podejmowane przez rząd próby ograniczenia swobód związkowych oraz zahamowania inflacji, m.in. przez zamrożenie zarobków i cen, napotykały na sprzeciw związków i falę strajków; sytuację pogarszała mała konkurencyjność bryt. towarów na rynkach zagr.; 1973 świat. kryzys energ. gwałtownie zaostrzył trudności gosp. i społ., skłaniając rząd do wprowadzenia 3-dniowego tygodnia pracy i stanu wyjątkowego. W 1974 wybory przyniosły zwycięstwo Partii Pracy i powrót Wilsona; porozumienie rządu ze związkami dało im wpływ na politykę społ. i spowodowało zelżenie presji strajkowej; 1976 funkcję premiera przejął J. Callaghan; po porażkach w wyborach uzupełniających laburzyści utracili większość w Izbie Gmin i 1977–78 utrzymywali władzę w wyniku poparcia ze strony Partii Liberalnej. W Szkocji i Walii wzmogły się żądania autonomii (rzadziej — niepodległości); jednak 1979 referenda w sprawie ustanowienia w obu krajach lokalnych parlamentów nie dały zwolennikom autonomii wymaganej większości. Gabinety Partii Pracy nie przezwyciężyły kryzysu ekon.: w 2 poł. lat 70. inflacja wzrosła do 16%, roczne tempo wzrostu gosp. wyniosło 1%; zimą 1978/79 kraj opanowała fala strajków, paraliżująca wiele sektorów życia społ. i gospodarczego.

Powrót